Sida ay baahisay telefishinka CNN, garsoore Matthew Sharbo ayaa shuruud ku xiray oggolaanshaha amarka baaritaanka, isaga oo dalbaday in la sameeyo hannaan gaar ah oo lagu kala shaandheeyo dukumentiyada, si loo hubiyo in baarayaashu aysan helin agabka la xiriira shaqada sharci-dejinta ee Ilhaan Cumar.

Dukumentiyada noocaas ah ayaa leh ilaalin dastuuri ah oo ku saleysan qodobka Dastuurka Maraykanka ee loo yaqaan Speech or Debate Clause, kaas oo xildhibaannada ka ilaaliya in lagula xisaabtamo qaar ka mid ah hawlahooda rasmiga ah ee sharci-dejinta.

Warbixinta CNN ayaa sheegtay in Wasaaradda Caddaaladdu ay dooneysay awood ballaaran oo ay ku baarto dukumentiyada la haayo, balse garsooruhu uu diiday in diiwaannada la xiriira shaqada sharci-dejinta loola dhaqmo sidii dukumentiyo caadi ah. Arrintan ayaa keeni karta in baaritaanka federaalku uu waqti dheeraad ah qaato.

Baaritaanka ayaa la xiriira tuhunno ku saabsan xog ku jirtay dukumentiyada socdaalka iyo jinsiyadda Ilhaan Cumar oo soo taxnayd tobannaan sano. Xildhibaannaddu waxay beenisay inay wax sharci-darro ah samaysay, iyadoo tallaabooyinka lagu qaaday ku tilmaantay kuwo siyaasadeysan oo iyada lagu bartilmaameedsanayo.

War-saxaafadeed uu soo saaray ayuu Lafta-gareen ku sheegay in ciidamadiisa Daraawiishta ay dib ula wareegeen degmooyinka Qansaxdheere, Buurhakaba, Berdaale iyo Diinsoor, iyo deegaanka Awdiile.

Lafta-gareen ayaa sheegay in hawlgallada ay ujeeddadoodu ahayd sugidda amniga iyo soo celinta xasilloonida, isaga oo bogaadiyey ciidamada iyo shacabka deegaannada uu sheegay in dib loo qabsaday.

Wararka laga helayo gobolka Bay ayaa sheegaya in ciidamada taabacsan Lafta-gareen ay maalmihii u dambeeyey la wareegeen deegaanno dhowr ah, iyadoo iska horimaadyo ay ka dhaceen Buurhakaba, halka warar kale ay sheegayaan in deegaanno qaar aan dagaal ka dhicin markii ay ciidamadu galeen.

Lafta-gareen ayaa sidoo kale sheegay in shacabka Koonfur Galbeed ay xaq u leeyihiin inay ka qaybqaataan go’aannada siyaasadeed ee masiiriga ah ee saameeya mustaqbalkooda iyo maamulka deegaannadooda.

Maamulka cusub ee Koonfur Galbeed ee uu hoggaamiyo Aadan Madoobe ayaa lumiyay gacan ku haynta degmooyin muhiim ah oo ka tirsan maamulkaas, iyadoo ay sii kordhayso khatarta ah in mucaaradku la wareegaan magaalada Baydhabo.

Ciidamada mucaaradka ee taabacsan Lafta Gareen ayaa dhowr jeer gudaha u galay magaalada Baydhabo, taas oo sii xoojisay walaaca laga qabo in maamulka cusub uu waayo gacan ku haynta xarunta kumeel gaarka ah ee maamulka.

Guddoomiyaha guddiga ayaa sheegay in nidaamka doorasho ee ay diyaarinayaan uu ku dhisan yahay hal deegaan doorasho oo dalka oo dhan ah, taas oo uu ku macneeyay in kuraasta baarlamaanka federaalku matalaan dalka oo dhan, iyada oo aan matalaadda kursigu ku koobnayn deegaanka laga soo doortay.

Waxa uu tusaale u soo qaatay in kursi laga soo doorto degmooyinka Karaan, Gaalkacyo ama Baydhabo uu matali karo dalka oo dhan, isaga oo xusay in guddigu qaabkan u adeegsan doono qabashada doorashada federaalka.

Guddoomiyuhu waxa uu sidoo kale sheegay in doorashada laga qaban doono deegaannada ay guddigu gaari karaan, isaga oo tilmaamay inay jiraan meelo dalka ka mid ah oo aan la tegi karin sababo la xiriira amni-darro iyo deegaano aysan awoodin inay ka qabtaan doorashooyinka.

Hadalka guddiga ayaa imanaya iyadoo ay jiraan maamullada Puntland iyo Jubbaland oo aan qayb ka ahayn hannaanka doorashada ee hadda la diyaarinayo, halka ay sidoo kale jiraan khilaafaad siyaasadeed oo u dhexeeya dowladda federaalka iyo qaar ka mid ah siyaasiyiinta mucaaradka oo ku saabsan habka loo qabanayo doorashada dalka.

Guddoomiyaha guddiga ayaa sheegay in shaqada hay’addiisu tahay hirgelinta doorashooyinka ku cad sharciga, isaga oo xusay in doorashooyinka goleyaasha deegaanka iyo goleyaasha wakiillada ee maamullada qaarkood hore loo soo dhammaystiray, halka ay hadda u diyaar garoobayaan doorashada heer federaal.

Waxa uu intaas ku daray in guddigu doonayo inuu doorashada ku qabto deegaannada ay suuragalka tahay in la gaarsiiyo, isaga oo ku adkaystay in nidaamka hal deegaan doorasho uu saldhig u yahay qorshahooda.

Madaxweynaha ayaa khubarada iyo mas’uuliyiinta markabka ka dhageystay warbixin ku saabsan hawlaha qodista shidaalka ee socda, shaqada la qabtay iyo natiijooyinka hordhaca ah ee laga gaaray, kuwaas oo qayb ka ah dadaallada lagu ogaanayo laguna xaqiijinayo khayraadka shidaal ee ku jira biyaha Soomaaliya.

Safaaradda Turkiga ee Muqdisho ayaa sheegtay in booqashadu ay muujinayso horumarka iskaashiga labada dal ee dhinaca tamarta, iyadoo xustay in hawlgalka markabka Çağrı Bey uu yahay tallaabo muhiim u ah xiriirka Soomaaliya iyo Turkiga.

Markabka Çağrı Bey ayaa ah madal casri ah oo loogu talagalay qodista shidaalka iyo gaaska ee biyaha badda ee moolka dheer. Hawlgalka uu ka wado xeebaha Soomaaliya ayaa qayb ka ah heshiisyada iskaashiga tamarta ee labada dal.

Safaaradda Turkiga ayaa sidoo kale sheegtay in Ankara ay ka go’an tahay taageerada Soomaaliya ee dhinacyada amniga, horumarka iyo xoojinta hay’adaha dowladda.

Shariif Sheekh Axmed ayaa tallaabadan ku tilmaamay mid hal dhinac ah, isaga oo sheegay in hannaanka doorashooyinka iyo wax-ka-beddelka Dastuurka KMG ah aan loo marin habraacyadii sharciga ahaa.

Wuxuu sheegay in uu Maxkamadda Sare u gudbiyay dacwad dastuuri ah oo uu ku dalbanayo in la buriyo wax-ka-beddellada dastuurka iyo tallaabooyinka ka dhashay, isaga oo ka digay in muranka siyaasadeed uu horseedi karo doorashooyin isbarbar socda, dib-u-dhac dowladeed iyo colaado sokeeye.

Shariif Sheekh Axmed ayaa Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ugu baaqay inuu ka waantoobo tallaabooyinka hal dhinac ah, isaga oo dhinacyada siyaasadda ugu baaqay wada-hadal lagu gaaro heshiis qaran iyo doorashooyin ay dhinacyadu ku wada qanacsan yihiin.

Wuxuu sidoo kale Maxkamadda Sare ugu baaqay inay si madax-bannaan uga garnaqdo dacwadda dastuuriga ah ee loo gudbiyay, halka beesha caalamka uu ka codsaday inay gacan ka geysato xal u helidda khilaafka siyaasadeed ee dalka.

War-saxaafadeed ay xukuumaddu soo saartay Khamiista, 15-ka Oktoobar 2026, ayay ku sheegtay in jadwalkani yahay tallaabo muhiim ah oo loo qaaday hirgelinta geeddi-socodka doorashooyinka iyo xoojinta dimuqraadiyadda dalka.

Xukuumaddu waxay sheegtay inay 18-kii bilood ee la soo dhaafay dadaal ugu jirtay sidii dhinacyada siyaasadda Soomaaliyeed ay heshiis uga gaari lahaayeen arrimaha masiiriga ah ee dalka, gaar ahaan hannaanka doorashooyinka.

Waxay sidoo kale caddeysay in wadatashiyada iyo wada-hadallada siyaasadeed ay sii socon doonaan, iyadoo sheegtay inay ka shaqaynayso sidii dadaalladaasi u horseedi lahaayeen is-afgarad ballaaran.

Xukuumaddu waxay ku adkaysatay in soo dhoweynta jadwalka doorashooyinka iyo sii wadidda wada-hadalladu ay yihiin laba dadaal oo is-dhammeystiraya, kuwaas oo ay ku tilmaantay kuwo qayb ka ah mas’uuliyadda dowladda ee ilaalinta xasilloonida, midnimada qaranka iyo xaqa dastuuriga ah ee muwaadiniinta.

Shir aan caadi ahayn oo xalay, guddoomiyay Ra’iisul Wasaare Xamsa Cabdi Barre, ayay goluhu kaga hadleen fulinta Dastuurka, dowlad-dhiska iyo xoojinta hay’adaha dowladda.

Guddiga loo magacaabay dardargelinta fulinta Dastuurka waxaa guddoominaya Wasiirka Caddaaladda iyo Arrimaha Dastuurka, waxaana loo qabtay muddo laba bilood ah si uu u diyaariyo hindise-sharciyeedka dhismaha Xukuumadda, kaas oo lagu qeexi doono tirada wasiirrada iyo waajibaadka hay’adaha xukuumadda.

Sida lagu sheegay war-saxaafadeedka Xafiiska Ra’iisul Wasaaraha, hindise-sharciyeedkan ayaa noqonaya kii ugu horreeyay ee noociisa ah tan iyo 1968-kii, sida ay dowladdu sheegtay.

Ra’iisul Wasaare Xamsa Cabdi Barre ayaa kulanka ka sheegay in Dastuurku dhaqan-gal yahay, isla markaana fulintiisa loo marayo marxalado kala duwan. Waxa uu sidoo kale xusay qorshaha Xukuumadda ee ah in sannadka 2027 dalka laga qabto doorasho heer federaal ah oo qof iyo cod ah.

Dhanka kale, Golaha Wasiirrada ayaa warbixin ka dhageystay Wasaaradda Gaadiidka iyo Duulista Hawada oo ku saabsan soo celinta nidaamka koodhka Soomaaliya ee Ururka Gaadiidka Cirka Caalamiga ah (IATA), kaas oo la xiriira nidaamyada maamulka tigidhada diyaaradaha.

Wasaaraddu waxay sheegtay in dib u soo celinta nidaamkan ay muhiim u tahay maamulka iyo nidaaminta adeegyada tigidhada duulimaadyada, xiriirka nidaamyada safarka caalamiga ah iyo horumarinta adeegyada duulista rayidka ee Soomaaliya.

Sida ay wakaaladda wararka ee Reuters werisay Talaadadii, 13-kii Oktoobar 2026, ciidamada Itoobiya ayaa magaalada gaadhay ka dib markii hawlgal rogaal-celis ah oo ay dowladda federaalku bilowday uu fallaagada ka saaray magaalooyin dhowr ah, kuna qasbay inay dib ugu gurtaan dhinaca waqooyi. Warbixintu waxay sheegtay in xogtan ay xaqiijiyeen lix ilo-wareed oo xidhiidh la leh dadka deegaanka iyo dhinacyada ku dagaallamaya gobolka.

Goobjoogayaal iyo hay’ad la socota colaadaha ayaa sheegay in ciidamada Eriteriya ay toddobaadkii hore gudaha u galeen magaalada Zalambessa, iyaga oo taageeraya fallaagada Tigrayga. Si kastaba ha ahaatee, weli lama xaqiijin in ciidamada Eriteriya ama kuwa Tigray ay magaalada ku sugnaayeen markii ciidamada Itoobiya ay halkaas gaadheen Talaadadii.

Dowladda Itoobiya ayaa Eriteriya ku eedaysay inay taageerayso fallaagada Tigrayga, isla markaana ciidamadeedu ay gudaha u galeen dhulka Itoobiya masaafo gaadhaysa 60 kiiloomitir. Dhanka kale, dowladda Eriteriya ayaa beenisay eedeymahaas, waxayna Qaramada Midoobay ka codsatay inay tallaabooyin ka qaaddo dowladda Itoobiya, iyada oo sheegtay in eedeymaha loo jeedinayo ay u dhigmaan ku dhawaaqis dagaal.

Wasiirka Arrimaha Dibadda Eriteriya, Cismaan Saalax, ayaa warqad uu u diray Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ku dalbaday in tallaabo laga qaado Addis Ababa, isaga oo tixraacay cutubka toddobaad ee Axdiga Qaramada Midoobay, kaas oo oggolaanaya tallaabooyin kala duwan oo ay ka mid noqon karaan cunaqabatayn iyo tallaabooyin ciidan. Golaha Ammaanka ayaa Talaadadii lagu waday inuu kulan albaabadu u xidhan yihiin ka yeesho xaaladda Geeska Afrika.

Itoobiya iyo Eriteriya ayaa sannado badan colaad ku jiray, hase yeeshee waxay heshiis nabadeed gaadheen sannadkii 2018-kii. Eriteriya ayaa sidoo kale taageertay dowladda federaalka Itoobiya intii uu socday dagaalkii gobolka Tigrayga ee 2020 ilaa 2022, kaas oo sababay dhimashada boqolaal kun oo qof. Xidhiidhka labada dal ayaa tan iyo markaas mar kale xumaaday..

Sida ku cad jadwalka uu guddigu soo saaray, waxaa 13-ka Oktoobar la shaacinayaa Golaha Wakiillada Galmudug, halka 14-ka iyo 15-ka Oktoobar loo qorsheeyay diyaar-garowga xildhibaannada. Dhaarinta Golaha Wakiillada ayaa dhici doonta 16-ka Oktoobar.

Sidoo kale, 17-ka Oktoobar ayaa la qabanayaa araajida musharraxiinta u tartamaya guddoonka iyo ku-xigeennada Golaha Wakiillada, halka 18-ka Oktoobar loo asteeyay khudbadaha musharraxiinta iyo doorashada guddoonka baarlamaanka.

Dhanka doorashada hoggaanka dowlad-goboleedka Galmudug, guddigu wuxuu sheegay in 19-ka iyo 20-ka Oktoobar la qaban doono araajida musharraxiinta u tartamaya xilalka hoggaamiyaha iyo ku-xigeenkiisa.

Musharraxiinta ayaa khudbadahooda jeedin doona 21-ka Oktoobar, halka doorashada hoggaamiyaha Galmudug iyo ku-xigeenkiisa loo asteeyay 22-ka Oktoobar.

Kulanka, waxaa sidoo kale ka qayb galay Wasiirka Caddaaladda iyo Arrimaha Dastuurka ee Xukuumadda Federaalka Soomaaliya, Xasan Macallin Maxamuud.

Wada-hadallada ayaa ku saabsanaa dib-u-eegista hindise-sharciyeedka Sharciga Ciqaabta ee horyaalla Golaha Shacabka, si loo waafajiyo isbeddellada bulsho, dhaqaale iyo teknoolojiyadeed ee dalka ka dhacay.

Waxaa si gaar ah diiradda loo saaray sidii sharcigu uga jawaabi lahaa noocyada cusub ee dembiyada, gaar ahaan kuwa la xiriira teknoolojiyadda iyo nidaamyada macluumaadka.

Guddoomiyaha Golaha Shacabka ayaa sheegay in casriyeynta Sharciga Ciqaabtu ay muhiim u tahay xoojinta caddaaladda, ilaalinta xuquuqda muwaadiniinta iyo sugidda amniga iyo kala dambeynta bulshada.

Tallaabadan ayaa qayb ka ah dadaallada dib-u-eegista iyo horumarinta nidaamka sharciyeed ee Soomaaliya, iyadoo ujeeddadu tahay in shuruucda dalka ay la jaanqaadaan baahiyaha bulshada iyo isbeddellada casriga ah.

Hindise-sharciyeedka ayaa weli horyaalla Golaha Shacabka, waxaana kulankan diiradda lagu saaray dib-u-eegistiisa iyo casriyeyntiisa.